સૂરજ પહેલાં, ચંદ્ર પહેલાં, પહેલા તારા પહેલાં પણ, કંઈ જ નહોતું.
ન દિવસ હતો, ન રાત. ન પગ નીચે ધરતી હતી, ન ઉપર આકાશ. ન કોઈ અવાજ હતો, ન પ્રકાશ, અને અંધારું પણ નહીં, કારણ કે અંધારા માટે પણ પ્રકાશનું ન હોવું જરૂરી છે. સમય પણ નહોતો, એટલે ન કંઈ શરૂ થઈ શકતું હતું અને ન કંઈ પૂરું.
છતાં, એ શાંતિમાં કોઈક હતું.
જૂના ઋષિઓએ આને શબ્દોમાં કહેવાનો ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો. શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ તેને એક જ પંક્તિમાં કહે છે:
यदाऽतमस्तन्न दिवा न रात्रिर्न सन्न चासच्छिव एव केवलः ।
yadā ’tamas tan na divā na rātrir na san na cāsac chiva eva kevalaḥ
“જ્યારે ન અંધારું હતું, ન દિવસ હતો, ન રાત હતી, ન કંઈ હતું અને ન કંઈ નહોતું, ત્યારે ફક્ત શિવ હતા, એકલા.”
ફક્ત શિવ. કોઈ ભગવાન નહીં જે કોઈ ખાલી જગ્યામાં બેઠા હોય, કારણ કે ત્યારે કોઈ જગ્યા જ નહોતી. બસ તેઓ હતા. શુદ્ધ ચેતના, જેનો ન કોઈ આકાર હતો, ન નામ, અને ન તેમના સિવાય બીજું કોઈ. તેમની કોઈ શરૂઆત નહોતી, કારણ કે તેમની પહેલાં કોઈ “પહેલાં” હતું જ નહીં. તેમને કોઈએ બનાવ્યા નથી. તેઓ બસ હતા.
પછી, એ અનંત શાંતિમાં, એક ઇચ્છા જાગી.
શિવ પુરાણ કહે છે કે નિરાકારે અનેક થવાની ઇચ્છા કરી. ત્યારે પહેલી વાર તેમણે એક રૂપ લીધું. પુરાણ આ પહેલા રૂપને સદાશિવ કહે છે, જે સદા મંગલમય છે. અને તેમની સાથે પ્રગટ થઈ તેમની પોતાની શક્તિ, સૌની માતા, જેમને પુરાણ અંબિકા કહે છે. શિવ અને શક્તિ ક્યારેય ખરેખર બે નહોતાં. જેમ આગ અને તેની ગરમી, એક વગર બીજું હોઈ શકે નહીં.
પછી, પુરાણ કહે છે, શિવમાંથી એક તેજસ્વી રૂપ પ્રગટ થયું. તેઓ શાંત હતા, વાદળ જેવા શ્યામ, અને તેમની આંખો કમળ જેવી હતી. શિવે તેમનું નામ વિષ્ણુ રાખ્યું અને તેમને એક કામ સોંપ્યું: આગળ જે કંઈ બનશે, તેની રક્ષા કરવી.
વિષ્ણુ ઘણા લાંબા સમય સુધી ઊંડા તપમાં બેઠા. તેમના તપથી જળ વહેવા લાગ્યું, અને તેણે આખી અનંત જગ્યા ભરી દીધી. થાકીને વિષ્ણુ એ જળ પર સૂઈ ગયા. એટલે જ તેમનું એક નામ નારાયણ છે, જે જળ પર વિશ્રામ કરે છે.
જ્યારે તેઓ સૂતા હતા, ત્યારે તેમની નાભિમાંથી એક કમળ નીકળ્યું અને જળની ઉપર આવ્યું. એ કમળ પર એક નવા જીવે આંખો ખોલી. તેમને ચાર મુખ હતાં, જે ચારે દિશામાં જોતાં હતાં, અને દરેક દિશામાં તેમને ફક્ત પાણી દેખાયું.
આ હતા બ્રહ્મા.
બ્રહ્માને ખબર નહોતી કે તેઓ કોણ છે કે ક્યાંથી આવ્યા છે. તેઓ યુગો સુધી કમળની દાંડી પરથી નીચે ઊતરતા રહ્યા, તેનું મૂળ શોધતા રહ્યા, પણ મૂળ ક્યારેય ન મળ્યું. મૂંઝવણમાં તેઓ પાછા ઉપર આવ્યા. અને ત્યાં જ, જળ પર, તેમની મુલાકાત વિષ્ણુ સાથે થઈ.
“તમે કોણ છો?” બ્રહ્માએ પૂછ્યું.
વિષ્ણુ હસ્યા. “હું એ છું જેમાંથી તમે આવ્યા છો. તમારું કમળ મારામાંથી જ નીકળ્યું છે.”
બ્રહ્માને આ જવાબ જરાય ન ગમ્યો. “હું સર્જનહાર છું,” તેમણે કહ્યું. “બધું મારામાંથી બનશે. હું સૌથી મોટો છું.”
“ના,” વિષ્ણુએ કહ્યું. “હું છું.”
તેમની વાતો વધુ ને વધુ ઊંચી અને ગરમ થતી ગઈ. આખી સૃષ્ટિની બે સૌથી મોટી શક્તિઓ, અને બંનેને પાકી ખાતરી હતી કે પહેલા એ જ આવ્યા છે.
અને ત્યારે જ, બરાબર એ બંનેની વચ્ચે, અંધારું ચિરાઈ ગયું.
ક્યાંકથી આગનો એક સ્તંભ ઉપર ઊઠ્યો. તે એટલો તેજસ્વી હતો કે બંનેએ પોતાની આંખો ઢાંકવી પડી. તેનો ન કોઈ ઉપરનો છેડો દેખાતો હતો, ન નીચેનો. તે દરેક ઊંચાઈથી ઉપર અને દરેક ઊંડાણથી નીચે સુધી જતો હતો, એવા પ્રકાશથી સળગતો જે ક્યારેય ઝબકતો નહોતો.
બંને દેવ ચૂપ થઈ ગયા.
“જે આ સ્તંભનો અંત શોધી લાવે,” તેમણે નક્કી કર્યું, “એ જ મોટો.”
બ્રહ્મા હંસ બનીને ઉપર ઊડ્યા. વિષ્ણુ એક વિશાળ વરાહ બનીને નીચે ખોદવા લાગ્યા. તેઓ ચાલતા રહ્યા, એવું લાગ્યું જાણે હજારો વર્ષ વીતી ગયાં.
વિષ્ણુ ઊંડે ને ઊંડે ગયા, અને સ્તંભ ચાલુ જ રહ્યો. આખરે તેઓ અટક્યા. થાકીને અને નમ્ર બનીને તેઓ પાછા ઉપર આવ્યા અને બસ એટલું કહ્યું, “મને તેનો અંત ન મળ્યો.”
બ્રહ્મા ઊંચે ને ઊંચે ઊડ્યા, અને ત્યાં પણ સ્તંભ ચાલુ જ રહ્યો. રસ્તામાં તેમણે ઉપરથી નીચે પડતું કેતકીનું એક નાનકડું ફૂલ જોયું.
“તું ક્યાંથી આવે છે?” તેમણે પૂછ્યું.
“આ સ્તંભની ટોચ પરથી,” ફૂલે કહ્યું. “હું યુગોથી પડી રહ્યું છું.”
બ્રહ્માને એક ઉપાય સૂઝ્યો. તેમણે ફૂલને કહ્યું કે તે એમ કહે કે બ્રહ્મા ટોચ સુધી પહોંચ્યા હતા. ફૂલ માની ગયું.
બ્રહ્મા નીચે પાછા આવ્યા અને જાહેર કર્યું, “મેં સ્તંભની ટોચ જોઈ છે. આ ફૂલ મારું સાક્ષી છે.”
એ જ ક્ષણે સ્તંભ ખૂલી ગયો, અને આગમાંથી શિવ બહાર આવ્યા.
તેમણે વિષ્ણુ તરફ જોયું, જેમણે સાચું કહ્યું હતું, અને તેમને આશીર્વાદ આપ્યા અને સન્માન આપ્યું. પછી તેઓ બ્રહ્મા તરફ ફર્યા. શિવે કહ્યું કે બ્રહ્મા ખોટું બોલ્યા છે, એટલે મંદિરોમાં તેમની પૂજા બીજા દેવોની જેમ નહીં થાય. અને કેતકીનું ફૂલ, જેણે તેમની સાથે ખોટું બોલ્યું, તે ફરી ક્યારેય શિવને નહીં ચઢાવાય. આજે પણ શિવ પૂજામાં કેતકીનું ફૂલ ભાગ્યે જ દેખાય છે.
પછી શિવે તેમને સ્તંભનું સત્ય કહ્યું. તે ખરેખર સ્તંભ નહોતો. તે પોતે શિવ હતા. વિષ્ણુ તેની શરૂઆત સુધી ન પહોંચી શક્યા અને બ્રહ્મા તેના અંત સુધી નહીં, કારણ કે તેઓ દરેક શરૂઆત પહેલાં હતા અને દરેક અંત પછી પણ રહેશે. તેમણે કહ્યું કે એ દિવસથી તેમની પૂજા આ જ રૂપમાં થશે, લિંગ તરીકે, જેનો અર્થ છે “ચિહ્ન”. એ ભગવાનનું ચિહ્ન જેમનો કોઈ આકાર નથી.
શિવ પુરાણ કહે છે કે શિવલિંગની પૂજા આ રીતે શરૂ થઈ. ઘણા ભક્તો તેને પવિત્ર શિવરાત્રિ પાછળની કથા તરીકે પણ યાદ કરે છે.
તો, શિવ કોણ છે?
તેઓ એ છે જે ત્યારે પણ હતા જ્યારે કંઈ નહોતું. તેઓ એ પ્રકાશ છે જેની ઉપર બ્રહ્મા ઊડી ન શક્યા અને જેની નીચે વિષ્ણુ ખોદી ન શક્યા. તેઓ પહેલા અવાજ પહેલાંની શાંતિ છે, અને છેલ્લા અવાજ પછીની શાંતિ પણ.
આ કથાઓમાં તમે શિવનાં જેટલાં રૂપ જોશો, કૈલાસના યોગી, પાર્વતીના પતિ, ગણેશના પિતા, નર્તક, ધનુર્ધર, એ બધાં એ જ અનંત પ્રકાશનાં રૂપ છે, જે થોડા સમય માટે એક આકાર લે છે.
તો હવે જ્યારે તમે શિવલિંગ પર જળ ચઢાવો, ત્યારે યાદ રાખજો કે તે ખરેખર શું છે. ફક્ત એક પથ્થર નહીં. આગના એ જ સ્તંભનો એક નાનકડો ભાગ, જેનો ન ઉપરનો છેડો છે, ન નીચેનો.
પણ કથા અહીં પૂરી નથી થતી. હવે નમ્ર બનેલા બ્રહ્માએ આખી દુનિયા બનાવવાની હતી, અને તેમને ખબર નહોતી કે શરૂઆત કેવી રીતે કરવી. તેમણે હાથ જોડીને શિવ પાસે મદદ માગી. શિવે વચન આપ્યું કે તેઓ ફરી તેમની પાસે આવશે, ખુદ બ્રહ્માની અંદરથી, એક ઉગ્ર નવા રૂપમાં.
એ રૂપ રુદ્ર કહેવાશે.
શિવ કથાઓમાં આગળ: શિવ રુદ્ર રૂપે સંસારમાં કેવી રીતે આવ્યા.
હવે તમારો વારો: જ્યારે તમે શિવલિંગ સામે ઊભા રહો છો, ત્યારે તમને કેવું લાગે છે? કમેન્ટમાં અમને જણાવો.
આ કથાના સ્ત્રોત: શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ 4.18; શિવ પુરાણ, રુદ્ર સંહિતા (સૃષ્ટિ ખંડ) અને વિદ્યેશ્વર સંહિતા; લિંગ પુરાણ, પૂર્વ ભાગ. આ કથા શૈવ ગ્રંથો જે રીતે કહે છે તે રીતે છે. કેટલાંક બીજાં પુરાણો, જેમ કે વિષ્ણુ પુરાણ, સૃષ્ટિની શરૂઆત વિષ્ણુથી કહે છે.