બ્રહ્મા પોતાના કમળ પર એકલા બેઠા હતા.
આગનો સ્તંભ જતો રહ્યો હતો. વિષ્ણુ ફરીથી પાણી પર સૂઈ ગયા હતા. બ્રહ્માએ આખી દુનિયા બનાવવાની હતી, પણ તેમને ખબર નહોતી કે શરૂઆત કેવી રીતે કરવી.
એટલે તેમણે આંખો બંધ કરી અને વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
તેમના વિચારોમાંથી ચાર બાળકો પ્રગટ થયા. તેમનાં નામ હતાં સનક, સનંદન, સનાતન અને સનત્કુમાર.
બ્રહ્મા ખુશ થયા. તેમણે કહ્યું, “મારા પુત્રો, મને મદદ કરો. જાઓ અને દુનિયાને જીવનથી ભરી દો.”
પણ ચારેય બાળકોએ ના પાડી. “પિતાજી, અમારે કંઈ બનાવવું નથી. અમે ફક્ત ભગવાનનું ધ્યાન કરવા માંગીએ છીએ.” અને તેઓ ચાલ્યા ગયા.
બ્રહ્માએ ફરી ફરી પ્રયત્ન કર્યો, પણ તેમણે બનાવેલી કોઈ વસ્તુ આગળ વધી નહીં. દુનિયા ખાલી જ રહી.
બ્રહ્મા દુઃખી થયા. પછી તેમને ગુસ્સો આવ્યો. તેમની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં. તેઓ સર્જનહાર હતા, પણ કંઈ સર્જી શકતા નહોતા.
ત્યારે તેમને શિવનું વચન યાદ આવ્યું. શિવે કહ્યું હતું કે તેઓ ફરી આવશે, બ્રહ્માની અંદરથી.
એટલે બ્રહ્મા શાંતિથી બેઠા અને શિવને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા.
અચાનક બ્રહ્માની ભ્રમરોની વચ્ચેથી એક પ્રકાશ નીકળ્યો. તેમની સામે એક નાનો બાળક પ્રગટ થયો. તેનું શરીર વાદળી અને લાલ હતું. એટલે જ જૂના ગ્રંથો તેને નીલલોહિત કહે છે, જેનો અર્થ થાય છે “વાદળી અને લાલ”.
બાળક જોર જોરથી રડી રહ્યો હતો.
બ્રહ્માએ પૂછ્યું, “બાળક, તું કેમ રડે છે?”
બાળકે કહ્યું, “કારણ કે મારું કોઈ નામ નથી. મહેરબાની કરીને મને એક નામ આપો.”
બ્રહ્માએ કહ્યું, “તું રડતો રડતો આવ્યો છે, એટલે તારું નામ રુદ્ર રહેશે. તેનો અર્થ છે, જે રડે છે.”
પણ બાળક રડતો જ રહ્યો. એટલે બ્રહ્માએ તેને બીજું નામ આપ્યું, પછી ત્રીજું. છેવટે બાળકનાં આઠ નામ થયાં:
- રુદ્ર, જે રડે છે.
- ભવ, જે દરેક વસ્તુમાં છે.
- શર્વ, ધનુર્ધારી.
- ઈશાન, સ્વામી.
- પશુપતિ, બધા જીવોના સ્વામી.
- ભીમ, જે જોવામાં ડરામણા છે.
- ઉગ્ર, જે પ્રચંડ છે.
- મહાદેવ, મહાન દેવ.
આઠેય નામ મળ્યા પછી બાળકે રડવાનું બંધ કર્યું.
બ્રહ્મા સમજી ગયા કે આ કોઈ સામાન્ય બાળક નથી. આ તો ખુદ શિવ હતા. તેમણે પોતાનું વચન પાળ્યું હતું અને બ્રહ્માની અંદરથી, બ્રહ્માના ગુસ્સામાંથી, પ્રગટ થયા હતા.
એટલે જ રુદ્રની પ્રખ્યાત વૈદિક પ્રાર્થના, શ્રી રુદ્રમ, સૌથી પહેલાં તેમના ક્રોધને પ્રણામ કરે છે:
नमस्ते रुद्र मन्यव उतो त इषवे नमः ।
नमस्ते अस्तु धन्वने बाहुभ्यामुत ते नमः ॥namaste rudra manyava uto ta iṣave namaḥ | namaste astu dhanvane bāhubhyām uta te namaḥ ||
“હે રુદ્ર, તમારા ક્રોધને પ્રણામ, અને તમારા બાણને પ્રણામ. તમારા ધનુષને પ્રણામ, અને તમારા બંને હાથને પ્રણામ.”
બ્રહ્માએ હાથ જોડીને કહ્યું, “મહાદેવ, મહેરબાની કરીને દુનિયા બનાવવામાં મને મદદ કરો.”
રુદ્ર માની ગયા. તેમણે આંખો બંધ કરી, અને નવા જીવો પ્રગટ થવા લાગ્યા.
પણ તે બધા બિલકુલ રુદ્ર જેવા જ દેખાતા હતા. તેમને જટા હતી, ત્રણ આંખો હતી અને વાદળી કંઠ હતો. તેમના હાથમાં ત્રિશૂળ હતાં. અને તેમાંથી કોઈ ક્યારેય ઘરડું થવાનું નહોતું કે મરવાનું નહોતું. થોડી જ વારમાં તેઓ હજારોની સંખ્યામાં થઈ ગયા.
બ્રહ્માને ચિંતા થઈ. તેમણે કહ્યું, “મહેરબાની કરીને અટકી જાઓ. આ જીવો ક્યારેય મરશે નહીં. મારી દુનિયાને એવા જીવો જોઈએ જે જન્મે, મોટા થાય અને એક દિવસ મરી જાય. મહેરબાની કરીને એવા જીવો બનાવો.”
રુદ્રએ કહ્યું, “એ મારું કામ નથી. હું એવા જીવો નથી બનાવતો જે ઘરડા થાય અને મરે. એ તમે બનાવો. હું સર્જનથી દૂર રહીશ.”
પછી રુદ્ર બિલકુલ સ્થિર ઊભા રહી ગયા અને ઊંડા ધ્યાનમાં ચાલ્યા ગયા. એટલે જ તેમને સ્થાણુ પણ કહેવાય છે, જેનો અર્થ થાય છે “જે સ્થિર ઊભા રહે છે”.
દુનિયાની શરૂઆતથી જ આ આપણને બતાવે છે કે શિવ કોણ છે. તેઓ વસ્તુઓ બનાવતા નથી. તેઓ જન્મ અને મૃત્યુથી પર રહે છે, શાંત અને સ્થિર.
બ્રહ્માએ તેમને પ્રણામ કર્યા અને ફરી કામે લાગી ગયા. તેમણે આકાશ, ધરતી, સમુદ્રો અને પહેલા જીવો બનાવ્યા. આ જીવો જન્મતા હતા અને મરતા હતા, જેમ બ્રહ્મા ઇચ્છતા હતા.
પણ હજી એક સમસ્યા હતી. તેમના જીવો જાતે બાળકોને જન્મ આપી શકતા નહોતા. બ્રહ્માએ દરેક જીવ પોતે બનાવવો પડતો હતો. દુનિયા બહુ ધીમે ધીમે વધી રહી હતી.
એટલે બ્રહ્માએ ફરી એક વાર શિવને પ્રાર્થના કરી.
આ વખતે શિવ એક નવા રૂપમાં આવ્યા. તેમનું અડધું શરીર પુરુષનું હતું, અને અડધું શરીર સ્ત્રીનું.
શિવ કથાઓમાં આગળ: અર્ધનારીશ્વર, એ ભગવાન જે અડધા સ્ત્રી છે.
હવે તમારો વારો: શું તમને ખબર હતી કે રુદ્રને તેમનું પહેલું નામ રડવાને કારણે મળ્યું હતું? તેમનાં આઠ નામમાંથી તમને કયું નામ સૌથી વધુ ગમે છે? કમેન્ટમાં અમને જણાવો.
આ કથાના સ્ત્રોત: શિવ પુરાણ, રુદ્ર સંહિતા (સૃષ્ટિ ખંડ) અને શતરુદ્ર સંહિતા; વિષ્ણુ પુરાણ, પ્રથમ અંશ; લિંગ પુરાણ, પૂર્વ ભાગ; શ્રી રુદ્રમ (તૈત્તિરીય સંહિતા 4.5.1). અલગ અલગ પુરાણો આ કથા થોડી અલગ રીતે કહે છે. કેટલાક કહે છે કે રુદ્ર બ્રહ્માના કપાળમાંથી પ્રગટ થયા, કેટલાક કહે છે તેમના ક્રોધમાંથી, અને વિષ્ણુ પુરાણ કહે છે કે રડતો બાળક બ્રહ્માના ખોળામાં પ્રગટ થયો. આ કથા પહેલી કથાની જેમ શૈવ ગ્રંથો પ્રમાણે છે.